Extat in tertia parte Actorum Concilii Œcumenici Ephesini an. 431 habiti, symbolum quoddam sic fere inscriptum: “De Incarnatione Verbi Dei, Filii Patris, Definitio Episcoporum, qui Nicææ in Synodo convenerunt, et expositio ejusdem Synodi adversus Paulum Samosatenum.” Ecthesis hæc Patribus Antiochenis, qui Paulum condemnaverunt cir. an. 264-270, vindicatur a Baronio an. 272; J. Forbes, Instr. Hist. Theolog. i. 4, § 1; Le Moyne, Var. Sacr. t. 2, p. 255; Worm. Hist. Sabell. p. 116-119. (vid. Routh, Rell. Sacr. t. 2, p. 523); Simon. de Magistris, Præfat. ad Dionys. Alex. p. xl.; Feverlin, Dissert. de P. Samos. § 9; Fasson, de voce Homoüsion; Molkenbuhr, Dissert. Crit. 4; Kern. Disqu. Hist. Crit. de hac re; Burton, ap. Faber, “Apostolicity of Trinitarianism,” et aliis. Cum autem homoüsion Filii Dei profiteatur, adhibita est a criticis quibusdam, quo probabilius fieret; Athanasium, Basilium, et Hilarium, gravissimos auctores, errasse cum dicerent vocabulum illud Antiochiæ tunc temporis, in Epistola Synodica Patrum, aut condemnatum esse, aut prudenter omissum. Quæ quidem subdifficilis quæstio non hujus est loci, ubi id tantum agimus, pace eruditissimorum virorum, ut allatis argumentis pro captu nostro commonstremus, ecthesin illam Concilio neque Antiocheno, neque vero Nicæno esse coævam, sed jure referri in tempora et Paulo et Ario posteriora.
Cæterum occurrit hoc Symbolum ap. Harduin, Concil. t. 1, p. 1640. Routh, Relliqu. Sacr. t. 2, p. 524. Dionys. Alex. Opp. Rom. 1696 (1796), p. 289. Card. Mai, Nov. Coll. t. 7, p. 162. Burton, Testimonies, p. 397-399. Faber, Op. cit. t. 2, p. 287. Ad rem aggrediamur.
1. Ecthesis hæc habet: [holon homoousion toi Theoi kai meta tou somatos, all’ ouchi kata to soma homoousion toi Theoi]. At multa suadent vocabulum homoüsion non habere locum in symbolis sæculi tertii.
(1) Primum, decantata sunt illa Augustini et Vigilii, ex quibus constat tempore Concilii Nicæni homoüsion fuisse instrumentum novum, quo munita est fides Ecclesiæ contra Arianos: “Adversus impietatem Arianorum hæreticorum,” inquit Augustinus, “novum nomen Patres homoüsion condiderunt, sed non rem novam tali nomine signarunt,” in Joan. 97, n. 4. Alio loco monet: “minus quam oportuit intellectum” esse illud nomen Arimini, “propter novitatem verbi,” (Contr. Maxim. ii. 14); “quod tamen,” subjungit, “fides antiqua pepererat.” Vigilius autem, “res antiqua novum nomen accepit homoüsion.” Disput. Athan. et Ar. ap. Bibl. Patr. Col. 1618, t. v. part. 3, p. 695. Vid. Le Moyne, Var. Sacr. l. c.
(2) Deinde, auctor est Sozomenus, Hist. iv. 15, a Semi-arianis Sirmii an. 358 adhibitum esse in confessione sua conscribenda illud ipsum symbolum, quod Antiocheni Patres contra Paulum edidissent; quod quidem certe non adhibuissent amentissimi homoüsii insectatores, si in illo ea vox locum habuisset.
(3) Tum ex ipsorum Semi-arianorum testimonio idem conficitur, in iis scilicet quæ ab illis scripta apud Epiphanium reperiuntur. Hæres. 73. Profecto ibi provocant ad Concilium Antiochenum contra Paulum habitum, quo melius, usiam præseferentes, insinuent suum homoeüsion; quod, inquam, contra esset ab illis factum, si Concilium illud in symbolo suo, ut usiam, sic homoüsion quoque ascivisset.
(4) Neque sane est quod miremur, (hoc enim obiter dici liceat,) si Patres Antiocheni œconomia quadam utendum esse duxerint, in voce homoüsion adhibenda. Nam qui primi Pauli causam tractaverunt, Dionysius, Gregorius Neocæsariensis, Athenodorus, fortasse Firmilianus, fuerunt Origenis discipuli, acerrimi impugnatoris eorum qui corpoream aliquam naturam Deo tribuerent; qualem contendit Paulus, testibus Athanasio et Basilio, in vocabulo homoüsion innui. De divina substantia tanquam corpore loquitur Tertullianus, in Prax. 7, utitur porro, post Valentinianos, voce [probole], (sicut Justinus cognata phrasi [problethen gennema], Tryph. 62;) at Origenes contra, cum Candido Valentiniano congressus, verbum illud reprobat, Melitonis autem opus, [peri ensomatou Theou] severius notat, (in Genes. Fragm. t. 2, p. 25,) quasi Deum esse materialem docuerit, vid. etiam de Orat. 23. Illa Platonicorum quoque admiratio, quæ in Origene cernitur, eodem spectat, cum philosophi istius sectæ, quo Deum simplicissimum et perfectissimum esse traderent, soliti sint illum appellare [huperousion].
Profecto a Plotino Deus appellatur, “origo existentiæ et præstantior usia.” 5 Ennead. v. 11, quia “supereminens omnia est, at non illa, sed causa illorum.” ibid. c. ult. Quod docuerunt porro materialistæ de necessitate physica, in causa fuit cur Plotinus Dei energiam et voluntatem diceret ejus esse usiam, 6 Enn. viii. 13. Origenes quoque, “Neque enim usiæ particeps est Deus, participes enim facit potius, quam ipso est particeps.” Contr. Cels. vi. 64. Hinc vox [hyperousion] de Deo usurpatur ab Areopagita, de div. nom. i. 2, et a Maximo Confessore; qui “[ousia],” scribit, “improprie de Deo dicitur, nam [hyperousios] est.” in Areopag. de div. nom. v. init. Vid. etiam Damasc. Fid. Orth. i. 4 et 8, pp. 137, 147. Gregorium Naz. quoque, qui Deum augurat esse [hyper ten uosian]. Orat. vi. 12. Et Constantinum ad Sanct. Coet. 9.