π” 4 I 1 EPA. h Mo 2^ αὐ [17 de P 1 i + 3A AU;; aah Enn Bue no Rel Co Wo o cs AT MU a E BR o e Len M MUS a ΟΝ AO 2t ΡΝ ἢ RE ETA DIE ec Ea agere DIE de o. ΕΝ ΜΕ Eta So M EET aT p a ἘΠ Ν MI 2E ERU RC d ee EM
[RE ERI APPONI AER PIE REOS! cra TT SEIT NL Re TNA LI gem a ne]
Pio Lectori
QvEMADMODUM muliercula illa evangelica, amissa drachma, omnes adeo domus su: angulos everrit, et diligenter conquirit, donec eam inveniat, ac ea inventa, ipsa non veluti in sinu sola gaudet, sed convocatas amicas et vicinas, ut sibi congratulentur, monet: eodem modo neque nos potuimus, pie lector, quin reperto hujus libelli thesauro (quem libellum sanctissimus Christi martyr et reverendissimus pater, D. Thomas Cranmerus Cantuariensis archiepiscopus, non minus docte quam pie de Coena Domini conscripsit) gaudium nostrum tibi quoque contestatum faceremus. Indignum enim judicavimus, si hunc libellum, non parvo nostro sumptu typis excusum, ecclesi: Dei invideremus, ac non potius eam ecclesiam, quz tam insigni membro, tam electo Dei organo (auctorem libri loquor) orbata sit, ad publicam etiam gratulationem hujus operis editione vocaremus. Ut autem hoc ipsum gaudium pio etiam dolore temperes, amice lector, constitui hac quidem dedicatoria epistola calamitosum reipubliez christiane per Angliam statum tibi ob oculos ponere, ut hujus rei occasione iram Dei in illud regnum immodice, imo horribiliter effusam, (promerentibus ita peccatis nostris) nobiscum depreceris, si forte piorum omnium precibus vel tandem motus coelestis Pater nostri misereatur. Quam enim plausibili successu sancta et vere apostolica religio sub Edvardo sexto, Anglie Rege, nunquam satis laudato, annis superioribus floruit, tam nunc omnia ibi (propter summam gentis nostre ingratitudinem cum nimia securitate animi conjunctam) deformata sunt, ut superioris illius ecclesi: vestigium vix ullum amplius ibi appareat. Etenim, cum illustrissimis Regis Anglie Henrici octavi (qui Edvardi sexti pater erat) temporibus, omnes totius regni proceres, archiepiscopi, episcopi, reliquique ordinis ecclesiastici viri, ad hec duces quoque omnes, comites, barones, equites, et tam legum municipalium, quam juris ecclesiastici, ut vocant, administri et judices, deinde civitatum quoque, urbium, pagorum, et municipiorum omnium rectores, prafecti, omneque genus magistratus, denique cujuscumque conditionis, status, aut ordinis viri (qui modo decimum sextum statis sue annum excesserant), juramento verbis conceptis prestito, sancte fidem dedissent, se quidem nunquam consensuros, ut vel ipse Romanus pontifex, vel ullus alius civili potestate preditus homo, supra regiam in regno Angli» potestatem evectus, supremum regni caput agnosceretur; prodierunt tum quidem in medium nonnulli primi nominis apud Anglos viri, qui libris publice editis, et habitis super ea re frequentibus concionibus, pro confirmatione ejusdem juramenti, et idoli iliius Romani ejectione fortiter laborantes dimicarent. In quorum numero facile primos fuisse accipio (ut plerosque alios taceam melioris not» atque nominis homines) Stephanum illum Gardinerum Wintoniensis episcopum, Cutbertum Tonstallum Dunel-mensis, e& Edmundum Bonerum Londonensis episcopos; qui tamen postea (mutatis cum rege animis) ex Paulo facti sunt Sauli.
Ab hoc publico totius regni decreto, consensu omnium inito, cum in suscepta religione animi popularium magis atque magis confirmarentur, et patri optimo rebus humanis exempto Edvardus filius, optima et indolis et spei juvenis (qui religionis causam prz multis alis non tenebat modo, sed ardebat etiam) succederet, factum est, ut omnia altaria Baalitica, omnis superstitiosus cultus, omnes adulterini ritus, et idola, summo omnium quoque ordinum consensu abrogati tollerentur; ccs quoque dominice usus, ad prescriptum ipsius Christi et primitive ecclesi: formam revocatus, (habita tamen super ea re in Parlamento (quod vocant) publico et multa et libera disputatione,) restitueretur. Verum enimvero, cum jam annos aliquot, sub ejusdem Edvardi regis auspiciis, bono loco stetisset reformata religionis causa, evenit (proh dolor!) ut e medio sublato, atque in beatorum numerum ex generatione hac prava et adultera recepto pientissimo rege, (quemadmodum et in Israelitico regno, extincto pio Josia rege, olim
factitatum legimus,) totius ecclesi; simul et regni facies mutaretur in pejus. Ibi enim statim, non sine magno grassantium in bonos omnes impetu, et regni antea bene constituti turbatione, Baalitica (que diximus) altaria, omnis adulterinus cultus, omnia idola, et superstitiosi (qui jam exoleverant) ritus et ceremoniz in pristinam abominationem restituebantur, non sine magno piorum omnium dolore.
Quid quod ibi tum translato ad alium successorem Angli» imperio, omnes omnium ordinum homines (posthabita prorsus juramenti antea in contrarium przstiti religione, de nunquam amplius admittenda papistice abominationis impietate) antichristo Romano nomen dare (non sine perjurii crimine) nihil quicquam erubuerunt? Adeo verum est, quod ille ait, Mobile nam vulgus mentem. cum principe mutat.
Quiz autem calamitas ex hac regni in deterius mutatione publice orta sit, pronum est videre in antichristi satellitibus et diaboli mancipiis, qui deinde in eos, qui Christum profiterentur, aut evangelion pure docerent, gravissime cceperunt animadvertere; quorum alios securi percutiunt, alios flammis perdunt, alios vero aut fame enecant, aut exilio damnant, ita ut neque @tati, neque sexui, neque generis dignitati ibi parcatur. Quicunque enim vel religionis amore, vel juramenti ratione, vel pietatis christian zelo moti, ab eorum feedis, perjuris et impiis constitutiunculis, humanitus inventis decretis, et ipsorum placitis vel abstinent, vel non subscribunt (etiamsi nihil turbarum dent, et latere potius ament, quam ut eorum impietati, anathemati et dammationi scientes volentesque semet involvant,) ii nisi sponte sua exulent, aut tempestive illorum manus effugiant, vel perpetuis carceribus includantur, vel extremum statim supplicium ferant, oportet.
Nam ut multorum ego martyrum, tam virginum quam epheborum, supplicia taceam, non possum quin eorum saltem nomina percurram, qui in hac martyrum corona primores fuisse, egregiumque fidei sus specimen constantissime dedisse, comperiuntur. Quales sunt, Hugo Latimerus, octogenarius senex, ad hac episcopus Vigorniensis, Nicolaus Ridleus Londonensis, Joannes Hoperus Glocestriensis, Robertus Ferrarius Menevensis, omnes episcopi: quos proxime subsequuntur Joannes Rogerus, Laurentius Sanderus, Rolandus Taylerus, Ricardus Cardmakerus, Joannes Bradfordus, Joannes Philpotus, Robertus Gloverus, Joannes Blandius, et Thomas Heyodus; qui viri egregie docti, cum essent et concionatores publici, omnes tamen (post diuturnam captivitatem, et varia tormentorum genera) ignibus concremati sunt, propterea quod antichristo Romano nomen dare noluerunt.
Quid autem D. Thomam Cantuariensem archiepiscopum, virum et pietate et eruditione insignem et annis gravem, dicam, qui cum primas regni apud Anglos esset, et dignitate omnibus aliis praestaret, post olentissimi carceris (unde non semel causam dixit) diuturna simul et arctiora vincula in constantissima fidei sus confessione ignibus tandem concrematus est, idque Oxoniz, claro Anglise oppido et veteris Academie nomine insignito? Hic ille est gregis dominici vere apostolicus pastor et episcopus, qui et inimicis suis exemplo Christi benefacere, et quam innocentissime vivere, et universam sophistarum cohortem eruditione sua pudefacere semper studuit, ut non semel eam pudefecit. Quod si licebit leonem veluti ab unguibus zestimare, hic certe libellus Edvardi sexti temporibus hoc auctore primum scriptus, deinde evulgatus, sed in carcere postea ab ipso recognitus, et nunc demum magno Dei beneficio veluti e flamma servatus, talis est, qui suum auctorem, etiamsi nos taceamus, affatim commendet. Nam cona dominice - controversiam ea hic dexteritate tractat, ut plerosque ommes, qui in hoc scripti genere ingenii sui nervos extenderant, multis emunctz maris viris a tergo reliquisse videatur.
Ne quis autem putet, hunc sanctum Dei martyrem, ad asserendam hane de coena dominica explicationem (quz multis fortasse sciolis pro paradoxo quodam habeatur) vel temere vel factiose descendisse, neutiquam id te latere velim, pie lector, hune virum, post multam scripturarum pervestigationem, ex unius beati martyris Ridlei episcopi Londonensis institutione, sero tandem (nimirum anno 46) in eam, quam hie tuetur, sententiam adductum esse. Non mirum igitur cuiquam videri debet, si vir ille post multam cum doctissimis quibusque viris habitam concertationem, post diligentem scripturarum omnium collationem, et veterum seriptorum excussam sententiam, hunc libellum primo conscriptum evulgavit, deinde et in carcere recognovit, et sanguinis etiam sui
profusione ad postremum confirmare voluit. Ut ne autem de hujus libelli vel fide vel auctore dubites, amice lector, autographon ejus in nostra apud /Emdanos ecclesia pro thesauro quodam et clarissimi viri sanctique Christi martyris mnemosyno servamus. In hoc autem illud omnibus piis hac libelli publicatione communicari voluimus, ne talentum hoc qualecunque nostre fidei concreditum pressisse, atque adeo humi defodisse videamur.
Diximus, quz calamitas ceremoniis ecclesiasticis et reipublice christiane statui apud Anglos ex mutatione regni illius acciderit: nunc audiat pius lector, quam calamitosa mutatio et sacerdotum ordini postea allata sit. Postquam enim, rerum potiunte Edvardo sexto, sepe ac multum in communi ecclesi» Anglicanz concilio disputatum tractatumque fuisset de tollendo sacerdotum ccelibatu, obtinuit ea sententia, quz (ut omnium ordinum suffragiis approbata erat) preceptum illud Romani antichristi de non ducendis uxoribus, tanquam a spiritu erroris profectum, sacerdotibus abrogavit: quippe quod non modo verbo Dei et apostolorum doctrine repugnaret, sed etiam tam veteris legis quam primitive ecclesie exemplis adversaretur. Ceterum cum multi, hac ipsa totius regni constitutione freti, uxores duxissent, et legitime procreatis inde liberis benedictionem propagationis consequuti essent, coacti fuere (eodem Edvardo sexto e vivis sublato) cum uxoribus suis divortium facere, et liberos etiam suos abdicare. Hic certe, aut nusquam alibi, miserrimam rerum faciem videre licebat; dum alii ex sacrifieorum ordine hypocrite, repudiatis uxoribus et ejectis e sua familia liberis, ad execratum papismi vomitum redirent, alii vero retentis uxoribus, et facultatibus suis exuti, et munere ecclesiastico exauctorati, exulare cogerentur.:
In propheticis literis seriptum legimus, “Labia sacerdotum custodire scientiam, “et legem requiri ex ore eorum.” Atqui in regno Anglie, quos ex professo conveniebat religionis antistites esse, et velut oves in medio luporum agere, ii nunc in lupos conversi, primi in ovile Christi (proh dolor!) irruunt, et mactare tantum ac deglubere oves, non pascere, sibi studio habent. Quid vulgus sacerdotum autem? Ii Arcadicis asinis rudiores cum sint, nihil minus quam populo scelera sua nuntiare curant: quin potius omne genus libidini frena laxantes, cum foede scortentur, strenue quoque crapulentur domi, foris tamen pro sanctulis haberi gestiunt, ita ut nullus ibi amplius virtuti locus sit, aut honos deferatur. Etenim si vel fidem Abraha habeas, si dotibus vere pontifieiis preditus sis, si quam innocentissime vivas, nisi coronatam illam bestiam adores, nihil egeris, quo minus, ne sacerdotio fungaris, ab istis scortationis patronis abJiciaris, et bene tecum actum erit, si non etiam ad mortis supplicium rapiaris. Ὁ sacerdotum collegium antichristo dignum! quod cum omme genus sceleribus inquinatos sacrificulos benigne habeat, laute foveat, et ad pulpita ecclesiastica etiam provehat, solos maritos sacerdotes ferre nequit; cum apostolus tamen perhibeat, melius esse matrimonium contrahere, quam ferventi libidine sstuari. O gravissimam Dei iram, in regnum Anglis horribiliter adeo effusam! A quanta dignitate, Deique benedictione, in quantam vastitatem, Deique indignationem regnum illud antea florentissimum decidisse videmus! O duram piorum sortem in eo regno, ubi non modo negatum est Christum salutaremque evangelii doctrinam profiteri, sed piaculare etiam habetur antichristum non adorasse, coena dominice profanationem non probasse, ad elevationem panis mystici non procubuisse, neque pectoribus iteratis ictibus tutudisse! imo nisi ibi ad omnes Sathana operationes in superstitiosis divorum ceremoniis conniveas, nisi statuas ibi ad eultum erectas, et exorcizatas creaturas, panem, cereos, oleum, et ramos, religiose habeas et colas, denique nisi, contemptim habito Jesu Christi sanguine, peccatorum condonationem ab episcopi Romani diplomatis expectare te fatearis, dicet, actum est, peristi; et veluti ter hereticus, aut sane regni proditor (is enim titulus illorum sanguinarie tyrannidi prztexitur), ad mortis supplicium raperis.
Hac cum ita habeant, lector optime, quis non bene factum przdicet, quod bona piorum hominum pars (dum effugiendi illine copia datur) relicta patria, relictis bonis et amicis, eo se recipiant, ubi salva conscientia Deo militare queant, potius quam ut ibi antichristum Romanum tantum non adorent? Equidem non possum non laudare eorum consilium, qui ex Christi Jesu mandato solum vertere, quam sub tali animarum tyrannide in patria vivere malunt: ut certe, preter multas concionatorum, nobilium, mercatorum, opificum, et plebeiorum hominum in dispersione Germanie passim nunc
degentium) chiliades, multi clarissimi viri tam tragicam regni ae religionis mutationem in tempore evaserunt; quamobrem et facultatum suarum direptionem patiebantur. In quorum numero mihi primi omnium sunt habendi, Joannes Poynetus Winton., Guliel. Barlous Bathonen., Jo. Scoreus Cicestrien., Milo Coverdalus Exon., et Jo. Balus Osrien. episcopi; ut Katarinam Suffoleie ducem, cum Joanna Wilkensona vidua (foeminas stern memoria dignas), et multos alios concionatores in suo catalogo postea memorandos, preteream; qui omnes ignominiam crucis exulando ferre, quam in patria magni haberi cum anima suz periculo, praoptarunt. Verum enimvero, quoniam non desunt, qui nos omnia mala hee, tam domi quam foris, ea propter perpeti calummiantur, quod de re sacramentaria (ex pituoso illorum judicio) parum religiose parumque reverentur et loquamur et sentiamus; ideo hune libellum, et scripture sancte consentanea dogmata complectentem, et auctoris sanguine confirmatum (qui quidem auctor ecclesi: nostre Anglies primarius antistes fuit), in lucem dedimus, ut ubi positis affectibus illum legeris, amice lector, et ad veram fidei seripturque sanct: normam expenderis, ipse videas, nos quidem patria extorres factos non mala causa niti, neque quicquam perperam de ccenz dominic usu tum sentire tum loqui ac docere.
Ut autem expeditior hujus libri lectio fiat, nonnullis locis manus indicem parenthesi inclusimus, ut ibi intelligas aliquid esse, quod priori hujus libelli editioni ipse auctor (etiamdum in carcere agens) additum voluit. Deinde in ejusdem libri margine annotatum passim invenias objectum numerum asterisco insignitum, qui numerus ea loca ostendit, qua sub. personati Marci cujusdam Antonii nomine Stephanus ille Gardinerus sycophanta impudentissimus (auxilio cujusdam Watsoni et Smithi sophistarum) scripto convellere frustra tentavit.
Hee ea sunt, pie lector, qua te scire volui. Quod superest, enixe Deum precor, ut in Christo Domino, vero animarum nostrarum Pastore, Sacerdote, et Episcopo, quam optime valeas, et hanc doctrine evangeliez veritatem, qua decet fide, amplectens salvus fias. Amen.
La ΡΩΝ b Vm
Catalogus!
ILLORUM EPISCOPORUM PR/ELATORUM ET PR/ECIPUORUM CONCIONATORUM, QUI EX ORDINE ECCLESIASTICO BENE CONSTITUTO, PROPTER FIDEI SU/E CONSTANTEM CONFESSIONEM, SUA PATRIA IN CHRISTO EXULARE, QUAM PALINODIAM IM-
Pie Canere, Maluerunt. Episcopi
Jo. Poynet, Winto. Guliel. Barlo, Bathon. et Vellen. Jo. Scory, Cicest. dale, Exon. Jo. Bale, Osrien.
Decani
Doct. Jo. Cox, Edoar. Regis in eleemosynis elargiendis dispensator, Westmo. Haddon, Exon. D. Rober. Horne, Dunel. D. Guliel. Turner, Vellen. Tho. Cicestr.
Archidiaconi
Edmundus Cranmer, Cantuar. hujus martyris frater. 1). Jo. ZElmer, Stoven. Lincol. Tho. Yonge, preecentor Meneven.
Doctores Theolo
Edmundus Grindal, Rober. Kinge, Sandes, Renoldes, Pilkinton, Jo. Joseph.
Concionatores
David Whitheed, Jo. Alvei, Jo. Pedder, Jo. Biddill, Tho. Becon, Rob. et Edmundus Allein, Leveri fratres tres, Jo. Pekins, Tho. Cottesford, Tho. Nowel, eum fratre, Bartho. Traheron, alius Pilkinton, Jo. Wolloe, Jo. Olde, Jo. Rough, Jo. Knokes, Jo. Appelbie, Jo. Perkehurst, Edoa. Large, Galfri. Crowley, Ro. Wysdome, Ro. Watson, Guil. Goodman, Anto. Gilbie, Whittingham, brey, Henri. Renold, Jac. Perse, Jugge, Edmundes, Cole, Mounteyn, duo Fischeri, Simson, Jo. Bendel, etc.
Not in 1553.]
Illustrissimo Nobilissimo Principi Edvardo Sexto, Anglle, Francie, Hibernl/e Regi, Fidei Defensori, in Terris Secundum Christum Ecclesue Anglican/e Hibernic/e Capiti Supremo, Thomas Cantuariensis Archiepiscopus
Pro cura dominici gregis mihi commissa, in quo salutari pastu verbi divini erudiendo omnem curam cogitationemque meam collocare debeo, illustrissime princeps, ccnam Domini (que multis et magnis superstitionibus violata est, et ad quastum translata) renovandam ad Servatoris Christi instituta et redintegrandam putavi; et de vero ejus usu ex verbi divini et veteris ac sanctz ecclesi: auctoritate commonefaciendos esse omnes judicavi, quorum cura et instructio ad officii mei auctoritatem aliqua ex parte pertinet.
Itaque ante triennium misse papistice abusus precipuos (quibus non modo ecclesia Anglica, sed etiam totus pene orbis feedatus atque infectus fuerat) libello quodam Anglo confutavi, et verum atque christianum ejus usum restituendum docui. Quo libro ita multi sunt ad sanam de ea re opinionem adducti, ut veritatis vim, quanta esset, sentirem, et grati, Servatoris Christi beneficia intelligerem, ut ad veritatis lucem. patefactam occacati homines splendorem lucis acciperent, et (ut Paulus predicante Anania) oculorum aciem perciperent. Hoe ita segre Stephanus Gardi-nerus Wintoniensis tum episcopus tulerat, ut nihil sibi prius faciendum putarit, quam ut librum tam utilem et plausibilem confutaret, ratus nisi opera sua aliqua impedimenta objicerentur, nullos deploratze jam et derelictze pene sententiz adjutores fore. Itaque eadem ipse lingua librum iisdem de rebus conscribit, et firmatam jam de vero coz usu sententiam evertere conatur, et papisticam opinionem, superstitionibus undique diffluentem, revocare conatur. Post hunc prodiit M. Antonius Constantius, Stephano Gardinero ita affinis et germanus, ut idem ipse esse videatur; tanta est ingeniorum subtilitas, scripture sophistices similitudo. Sed uterque idem tractat, alio tamen modo.
Constantius enim libro Latine scripto ita argumenta mea persequitur, ut sibi optimum videtur; et ut causam juvet, sepe truncata, sepe inversa, sepe disjecta, sic introducit, ut non magis a me agnosci potuerint, quam Medea liberi in multa membra disjecti et, deformati. Neque enim de hujusmodi corporis forma, neque de ulla re recte judicare possumus, ubi tota species ante oculos proposita non est, in quam intueri, quasi in Phidie Minervam, debemus, et non particulam aliquam, sicuti Momus crepidam Veneris, lacessere. Itaque ut melius mea de hac controversa opinione sententia teneretur, librum meum de Anglico in Latinum convertendum curavi, ut omnes intelligerent, nos neque obscuram nostram sententiam neque abditam esse velle, quam cum multis bonis et doctis viris communem habemus, et cum verbo Dei, et verbi defensatrice vera ecclesia, consentientem.
Nemo est autem ex omnibus dignior, in cujus nomine libellus hic appareat quam in tuo. Es enim non modo papistarum opinione fidei defensor (qui hoc non a seipsis protulerant, sed Deo per illos ad ipsorum perniciem praemonente), sed etiam bonorum omnium auctoritate dignus, in quem tantum ecclesie munus conferatur. Es hujus ecclesi Anglice et Hiberniez supremus in terris moderator, sub quo, quasi sub Moyse, partem spiritus et magnam multorum curam atque administrationem commissam habeo. Es etiam non modo legibus nostris tanti regni rex, sed etiam natura, qua majestatem tuam ita ad ommem excellentiam formavit, ut quz singula in aliis exquisita sunt, ea in majestate tua perfecta emineant. Video in regibus mediocre aliquid esse non posse, et auctoritate veteris proverbii in eo confirmor; et gaudeo hanc excellentiam non modo 1 ad meliorem partem, sed etiam ad optimam esse translatam. Hzc non laudandz ma-
jestatis tum gratia, sed cohortandz potius dico, ut res in hac state tam illustres uberrimos posthac et excellentissimos tant dignitatis splendores in constanti setate ferant. Quanta enim ornamenta ingenii et doctrine vel ab optima natura vel bonis preceptoribus tribui poterant, eadem in te omnia excellentia sunt; et quod in primis landabilissimum est, timor Dei et vere religionis studium, in quibus majestas tua ea cum laude versatur, qua seipsum rex et propheta commendavit quum dixerat, senibus se intelligentiorem esse, quia mandata Dei inquirebat.”
His aliisque gravibus de causis commoveor, ut hunc librum jam Latinum factum nomini tuo offeram. Spero autem rei ipsi satisfactum hoc libro esse, qui non modo summam vera doctrine continet, sed omnia adversariorum argumenta (quz quidem recitatu digna sunt) refutat. Sed quia nimis curiosi quidam sunt, et nulla ne diligenti quidem et plena rerum explicatione contenti, et eandem materiam argumentorum (ne nihil dicere videantur) in alias formas transmutant, et ordinem nature pro licentia ingeniorum confundunt; ideo nostram ad Stephani Gardineri librum responsionem, Latinam factam, brevi in lucem educemus, ut nullus (ne sophistis quidem) ad contradicendum locus relictus sit: qua ratione putabo non modo uni, sed Gardinero etiam et Constantio quoque esse satisfactum; et quod de comoediis ille dixit, hoc de personatis istis dicendum, ‘” Unum cognoris, ambos noris.” Quod si quzdam uno in libro pertractata sunt, qua in altero pretermissa fuerint, iisdem ego responsionem meam adjungam, ut adversarii, si qui relicti sint, vel non habeant quod objiciant, vel
si objecerint, videant quid responderi ad illa possit. Hea sunt cause, rex
nobilissime, qua me emittendum hune librum impulerunt, eumque sub majestatis auctoritate divulgandum. spero ita hoc meum studium accepturum, quemadmodum cause @quitas fert, officium meum postulat, clementia tua in aliis honestis causis solet facere. Dominus Jesus majestatem tuam servet. Lambethz, Idibus Martiis. M.d.liii
Proemium Lectorem
Eximinm in Curistus Servator noster, pro sempiterni Patris sui voluntate (cum statutum ad id Dos CIEN. tempus expletum esset), suscepta in se natura nostra, e ccelestis Patris altissimo solio in hune mundum descendit, ut nobis miseris peccatoribus fausta ac felicia nuntiaret; ut sgrotis sanitatem, cscis visum, surdis auditum, mutis sermonem, vinctis libertatem, hominibus in tenebris et mortis umbra versantibus lucem tribueret; ut tempus gratie et misericordie jam adesse demonstraret, ut electis omnibus veniam et plenam peccatorum omnium remissionem daret et promulgaret. Quod ut prestaret, hostiam sui corporis immolavit in cruce, et sacrificium ejusmodi fecit, ut plena atque integra redemptio, satisfactio, et propitiatio pro peccatis universi mundi eo contineretur. Atque ut hoc sacrificium omnibus fidelibus commendaret, et spem ac fiduciam sterne salutis in eo collocandam confirmaret, perpetuum hujus sacrificii monumentum instituit, in ecclesia sua assidue celebrandum, ad eternam divini nominis laudem et gloriam, et singulare nostrorum omnium solatium et commodum. Sacrosancta enim cone celebratio ita nobis a Christo proposita est, ut in ea se suaque omnia libenter libereque donasse testaretur his, qui rite secundum prascriptum ab illo modum ad eam acceErorpapis. derent. Sed antichristus Romanus, ut hoc ingens Christi beneficium imminueret et anch” labefactaret, hoc sacrificium in cruce factum haud satis idoneum ad hac qua dixipeneficium. Pus esse docet, nisi aliud adhibeatur sacrificium ab ipso excogitatum, et a sacerdotibus ejus factum; aut indulgentiz, precule lignes, peregrinationes, atque alie ejusmodi quisquilizz seu σκύβαλα proponantur, ad inchoatum Christi beneficium explendum atque absolvendum. ^ Deinde Christianos amplissime mortis Christi beneficium aut accommodare sibi non posse, sed illud episcopi Romani arbitrio relinqui distribuendum; aut per Christum plenam remissionem non habere, sed peccatis solum liberari, poenam autem illis debitam in purgatorio restare luendam, nisi per antichristum Romanum et ejus administros, post hujus vite confectum iter, remittatur: qua in re sibi hoc.pro sceleribus nostris efficere arroganter prasumunt, quod Christus vel noluit vel non qhes.i;, potuit efficere. O dira maledicta, et injuriam in Christum execrandam! Ὁ impium in templo Dei nefas! O superbiam antichristi intolerandam, et certissimum filii perditionis argumentum, supra Deum se extollentis, et Luciferi in modum sedem suam et potentiam supra majestatem Dei collocantis! Nam qui hoc sibi assumit perficiendum, quod in Christo rude adhue et inchoatum judicat, se Christo meliorem et prestantiorem facit, atque adeo antichristus existit. Quid enim est, si hoc non est, Christo repugnare, atque illum in contemptum deducere, qui vel caritatis quadam inopia nollet, aut imbecillitate quadam magnitudinis et potentie non posset, ne cum acerbissima quidem morte et sanguinis profusione, fideles suos omnino liberare, atque ilis plenam peccatorum omnium remissionem condonare, nisi harum rerum plena quedam et absoluta confectio ab antichristo Romano ejusque administris requiratur? Quis (quaeso) hac intelligens, et cupidus glori; Christi, siccis oculis hanc injuriam Christo illatam, et religionis statum a papistis inductum, intueri poterit? cum verum divini verbi sensum, falsis humanorum commentorum interpretationibus obscurari videat, veram Christi religionem in simulatas quasdam et superstitiosas sectas degenerare, plebem in templis et ore precari, et auribus accipere qua non intelligat, et ita rudem atque professionis su: et discipline christiane ignaram, ut hypocrisim et superstitio- ’ nem a vera et sincera religione nequeant internoscere? Hac fuit nuper in Anglia deformata religionis facies, qua in plerisque adhuc regionibus feedata et horrida per- manet. Sed immortales nobis gratie agenda sunt Deo Patri, per Dominum nostrum Jesum Christum, quod nobilissimi et clarissimi regis mostri auctoritate et sententia superstitiosorum sacerdotum factiones (quemadmodum illustrissimi Henrici octavi me- 3 moria omnes in hoc regno fraterculorum et monachorum hareses) sublatze et delete
sunt, scriptura ad verum et proprium sensum restituta est, populus. quotidie legere et audire cceleste Dei verbum poterit, et sua ipsorum lingua intelligenter orare, atque adeo lingua atque animo consentienter congruere, neque ex eorum numero esse, de quibus Christus queritur, Populus hic labiis me colit, cor autem eorum longe a me abest. Mult» (de quibus magnas merito gratias agere Deo possumus) perniciose herbae radicitus extract atque evulse sunt, qu» gregem Christi non modo contagione inficere, sed etiam messis dominiee incrementum retardare solent. Sed quid refert globulos precatorios, indulgentias, peregrinationes, reliquumque papismum tollere, quamdiu quatuor perniciosissim:e radices infixe inhzrent, neque adhuc fibre illarum vel mota loco vel labefactatee sunt? qua quamdiu permanent, priora tum messis dominica impedimenta, tum gregis exitia, ex eis repullulare et amplificare necesse est. Que hactenus sublate sunt superstitiones veluti frondes et folia sunt, quarum amputatio frondationi similis est, aut noxiarum herbarum truncationi, trunco relicto, aut radicibus in terra inhzrentibus. “Truncus autem ipse, vel potius radices in terra defixz, sunt papistica illa et perniciosa dogmata de transubstantiatione, de corporis et sanguinis Christi reali presentia in sacramento (ut vocant) altaris, de manducatione Christi a sceleratis diaboli membris, et de sacrificio et oblatione Christi per sacerdotem facta pro viventium et mortuorum salute. Hae radices si in vinea Domini crescere permittantur, universam iterum terram nefariis superstitionibus. et inveteratis erroribus opplebunt.
He in Christum injurie ita graves et intolerabiles sunt, ut lubenter ista tolerare nemo Christianus vivus et videns possit. Itaque cum multi manus admoverint, et omnia ingenii ac industrie arma exacuerint, ad nefarias has herbas sarriendas, et universum errorum truncum exscindendum, ego (cum scirem me alia ratione meipsum excusare non posse, cum severus paterfamilias rationem factorum a servis suis requiret) hoc in libro operam meam et industriam obtuli, et securim etiam cum reliquis adhibui ad truncum hunc protinus exscindendum, et omnes stirpium ac radicum fibras penitus elidendas, quas coelestis Pater nunquam sevit, sed ab adversario “diabolo et ministro ejus antichristo sate fuerunt. Dabit (spero) Dominus, ut hic labor, quem in vinea ejus excipio, inanis non sit, sed bene procedat, et bonos fructus ad honorem gloriamque suam ferat. Nam cum vineam ejus video spinis, tribulis, et permultis aliis noxiis herbis obsitam, intelligo execrationem sempiternam mihi impendere, si tacitus ista silentio preeteream, neque manus et linguam ad laborem in vinea Domini suscipiendum admoveam. Testificor autem Deum, qui abdita et intima penitus scrutatur, me hunc laborem nulla alia de causa capere, quam ad divini nominis gloriam, et officii mei functionem, et animi studium atque ardorem (quo erga gregem dominicum afficior) ostendendum. Haud ignoro quo in gradu me Deus, et ad quem finem collocavit, ut (quantum in me situm est) verbum ejus sincere propagetur, et sine ulla vel rerum vel personarum ratione in illum solum actiones mea intueantur. Scio quam me oportet rationem illo tempore reddere, cum unusquisque pro se munereque suo dicet, et bonum vel malum pro factis suis percepturus est. Scio antichristum veram Dei gloriam et puritatem verbi ejus obseurasse, errorum atque ignorantie tenebris offusis, et anilibus ac deliris interpretationum commentis adhibitis. ^ Doloris enim acerbitatem mihi non mediocrem injicit, cum videam simplicem et famescentem Christi gregem in pascua pestilentia abduci, et occeecatum in ommes errores abripi, et pro salutari cibo venenatis rebus pasci. Non parum igitur officii mei locique munere excitatus (in quo Admonitio benignus Deus electione sua me locavit) ommes auctoritate Christi moneo, qui Christi omnes nomen professi sunt, ut longe a Babylone fugiant (siquidem animas suas salvas vo- fee lunt) et meretricem illam magnam, sedem nempe Romanam, vitent, ne suavi illos Apoc. potione ad ebrietatem deducat. Nolite fidem blandis ejus promissis adhibere, nolite "" cum illa epulari: nam vini loco amaras feces porrigit, et pro cibo mortiferum venenum apponit. Ad Servatorem autem et Redemptorem Christum accedite, qui omnes wa. advenientes ad se refocillat, etiam in acerbissimis et gravissimis perturbationibus. Illi fidem adjungite, eujus in ore nihil doli, nihil falsi repertum est. Ille vos ab omni ge. wgritudine levabit, ille vobis plenam a peena et culpa remissionem tribuet. Ille omnes
’ The asterisk prefixed denotes that the passage is not found in ed. 1553.
Bac I cerno nenendordt nernoiun Ted δ 1 SR TR a MMC n MIL demi LR edv i ae s. ut i I PA m TS ABE et fascinarunt mundum; sed Cnmisruw audite, in illius verba et - vos tradite, quz» recta vos ad ternam vitam ducent, cum Christo regni - 5 ji. em FT ε ὁ perpetuo fruituros. Amen. RT ARIA. Due os
ue Tft ay & 2 ἣν as Ἀν, - x rd ^ ^ 1 Caro mea revera est cibus, et sanguis EE meus revera est potus. J ν T HOUSE TN j M JD. Augustinus. aT. ”; E Hane escam manducare, et illum bibere potum, E… i E est in Christo manere, et Christum AM Bu E manentem in se habere. T
In
Ν (m
[Int aiu Ι GU ΗΕ / Igel BID ΠΝ hr]
Vera Catholica Doctrina, Usu Corporis Sanguinis Christi Servatoris Nostri. Caput Primum
Cana Domini, que sacra synaxis, vel sacramentum corporis ef sanguinis Christi Servatoris nostri appellatur, variis est rationibus et a multis hominibus male tractata, precipue autem his quadringentis aut quingentis annis. A quibusdam pro sacrificio propitiante et peccatum expiante est habita, et alis superstitionibus profanata, longe & primi auctoris Christi mente, ad magnam sanctissim@ mortis ejug injuriam et contumeliam. Quibusdam autem res levis et nugatoria visa est, et quasi nullius auctoritatis aut momenti esset, spreta et contempta jacuit. Ita utrinque magna dimicationes ortz, et diversis in locis diversorum hominum opiniones in varias sententias distractze sunt. taque ne hoc sacramentum posthac vel his in contemptum vel illis in abusum veniat, aut utrisque ad aliam rationem traducatur, quam CnmisrUs, primus auctor atque inventor ejus, constituit; atque adeo contentiones utrinque suscepte sedari et tranquillari possint; certissima et expeditissima via est sanctis scripturis adhzrere; in quibus quiequid invenitur, pro certissimo fundamento et firmissima veritate habendum est. Quod autem ad fidem nostram pertinet, quicquid ex scripturis probari non potest, humanum inventum, commutabile atque incertum est. Ideo hic ipsa scripture verba referemus, qua tam Christus ipse quam ejus apostolus Paulus, tum de edenda carne et bibendo sanguine, tum de edendis et bibendis carnis et sanguinis sacramentis, locuti sunt.
Caput Manducatione Potatione Corporis Sanguinis Christi
De corpore Christi vere edendo et sanguine ejus bibendo, Christus ipse, in sexto Joannis, ad hune modum loquitur: Amen amen dico vobis, nisi ederitis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habetis vitam in vobis. Qui edit meam carnem et bibit sanguinem meum, habet vitam wternam: et ego excitabo illum in extremo die. Caro enim mea revera est cibus, et sanguis meus revera est potus. Qui edit carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in illo. Quemadmodum misit me vivens Pater, et ego vivo propter Patrem; et qui edit me, etiam ile vivet propter me. Hie est panis qui de colo descendit: non quemadmodum ederunt patres manna, et mortui sunt: qui edit hunc panem, vivet in sternum.”
Ex hisce Christi verbis clarum efficitur, perceptionem carnis et sanguinis ejus minime similem esse ceterorum ciborum potionumque perceptioni. Quamvis enim sine cibo et potione vivi non potest, non tamen efficitur, ut qui edit et bibit perpetuo vivat Quod vero ad corporis et sanguinis Christi perceptionem attinet, verum est, quod et qui illa edit et bibit habet vitam zternam, et qui non edit nec bibit non habet vitam zternam. Hanc enim escam manducare, et illum bibere potum, est in Christo manere, et Christum manentem in se habere. Qui igitur in Christo non manet, et in quo Christus non manet, non se dicat aut existimet manducare corpus Christi, aut bibere sanguinem ejus. Quid sit igitur revera corpus Christi manducare, et sanguinem ejus bibere, audivistis.
Caput III. Manducatione Potatione Sacramenti Corporis Sanguinis Christi
SACRAMENTA eorundem Servator noster Christus pridie mortis ejus extrema in coena, quam cum apostolis suis habuit, in pane et vino instituit.
Quo tempore (sicuti Mattheus refert) vescentibus illis, “Jesus panem accipiens, et gratis actis, fregit, et dedit discipulis, et dixit: Capite, edite, hoc est corpus meum. Et accepto poculo, gratiisque actis, dedit illis dicens: Bibite ex hoc ommes. Hic enim est sanguis meus novi testamenti, qui pro multis effunditur in remissionem peccatorum. Dico autem vobis, me non deinceps ex hoc fructu vitis bibiturum, usque ad eum diem, cum illum bibam vobiscum novum in Patris mei regno.”
Hoc idem Marcus his verbis repetit: Vescentibus illis, Jesus acceptum panem, ubi gratias egisset, fregit, et dedit illis, et dixit: Accipite, edite: hoc est corpus meum. Atque ut accepisset poculum, et gratias egisset, dedit illis; et biberunt ex eo omnes. Et dixit illis, Hic est sanguis meus novi testamenti, qui pro multis effunditur. Amen dico vobis, non bibam posthac e fructu vitis, usque ad eum diem, quo illud novum bibam in regno Dei.”
Lucas rem ad hunc modum exponit: Cum autem tempus adesset, accubuit, et duodecim apostol cum illo. Et dixit iliis, Magna cupiditate teneor edendi vobiscum hoc pascha, priusquam patiar. Dico enim vobis, me deinceps ex eo non comesturum, usque dum in regno Dei compleatur. Et accepto poculo gratias egit, et dixit: Capite hoc, et inter vos dividite. Dico enim vobis, me non bibiturum ex fructu vitis, usque dum regnum Dei venerit. Et acceptum panem, gratiis jam actis, fregit, et dedit ilis, dicens: Hoc est corpus meum, quod pro vobis datur: hoc facite ad recordationem mei. Similiter et poculum (coena jam finita), dicens: Hoc poculum novum est testamentum in sanguine meo, qui pro vobis effunditur.”
Hucusque Christi facta et dicta audistis, quibus illum in extrema coma usum evangeliste commemorant, in synaxi celebranda, et sacramento corporis et sanguinis ejus instituendo.
Nunc quid de eadem re D. Paulus in decimo prioris ad Corinthios capite com-. memorat, exponendum est: ‘Poculum benedictionis, cui benedicimus, nonne communio sanguis Christi est? Panis quem frangimus, nonne communio corporis Christi est? Unus panis unum corpus multi sumus: omnes enim de uno pane participamus.”
Et in undecimo capite, in eadem epistola, ad hunc modum: “Ego enim accepi a Domino, quod et tradidi vobis: Dominum Jesum, eadem nocte qua prodebatur, cepisse panem; et gratiis actis, fregisse et dixisse: Hoc est corpus meum, quod pro vobis frangitur: hoc facite ad recordationem mei. Pari modo, ut coenasset, cepisse poculum etiam, et dixisse: Hoc poculum novum testamentum est in meo sanguine: hoc facite, quotiescunque biberitis, ad mei recordationem. ^ Quoties enim - cunque ederitis panem hune, et poculum hoc biberitis, mortem Domini nuntiate, usque dum veniat. Itaque qui panem hunc ederit, aut biberit poculum Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini. Exquirat autem seipsum homo, et sic de pane hoc edat, et de poculo bibat. Qui enim ederit et biberit indigne, judicium sibi edit et bibit, non discernens corpus Domini. Propterea multi in vobis languentes atque infirmi sunt, et complures dormiunt.
Ex his Christi verbis, quae evangelista commemorant, et hac doctrina Pauli, quam se fatetur a Christo accepisse, duo in primis observanda sunt.
Christus Panem Vocavit Corpus Suum
PnruvM, Christum Servatorem nostrum panem, quem confregerat, corpus suum, et vinum, fructunr vitis, sanguinem suum appellavisse. Neque vero hoc ita Christus dixit, ut ex granis confectum panem verum ejus corpus esse quisquam putaret; aut contra, Corpus ejus esse panem ex granis confectum, neque vinum ex uvis expressum esse verum ejus sanguinem; aut contra, verum ejus sanguinem esse vinum ex uvis. expressum: sed ut id significaret nobis, quod Paulus dixit, Poculum esse communionem vel consortionem sanguinis Christi pro nobis effusi, et panem esse societatem vel communionem carnis ejus pro nobis cruci affixz&. Itaque quamvis nature illius humana substantia in ecelo sit, et ad dexteram Dei Patris sedeat, quicunque tamen de hoc pane in coma dominica, secundum Christi institutionem, edit, Christi ipsius promissis et testamento certior factus est, se membrum esse corporis Christi, et participem beneficiorum mortis ejus, quam pro nobis in cruce perpessus est. Pari modo, qui ex hoc sanctissimo poculo in coena dominica, secundum Christi institutionem, biberit, is legatione et testamento Christi certior factus est, se sanguinis Christi participem esse, quem pro nobis profudit. Hoc enim nobis significavit Paulus his verbis, Poculum benedictionis, cui benedicimus, nonne communio sanguinis Christi est?” Ex quo fit, ut hanc sacrosanctam communionem nemo contemnere aut parvo zstimare poterit, nisi Christi corpus et sanguinem quoque contemnat, et non multum sua interesse putet, utrum particeps illorum fuerit, an non. Hos Paulus ait suam ipsorum condemnationem edere et bibere, quia Christi corpus non discernunt.
Caput Mali Edunt Sacramentum, Non Verum Corpus Christi
ALTERUM, quod ex verbis Christi et apostoli intelligitur, est, Quod quamvis nemo verum corpus Christi edat, et verum ejus sanguinem bibat, quin idem vitam eternam habeat (quemadmodum ex his liquet, quee apud Joannem commemorantur), boni tamen quoque et mali panem et vinum, qua sacramenta corporis et sanguinis sunt, edant et bibant: sed preter sacramenta boni @ternam vitam, mali sempiternam mortem comedunt. Itaque Paulus dicit, “Qui panem hunc ederit, et poculum Domini biberit indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini.” Hic Paulus, non qui panem illum ederit, aut poeulum sacramenti biberit indigne, dicit corpus Christi et sanguinem ejus edere et bibere, sed reum esse corporis et sanguinis Domini. Quid autem edat et bibat, Paulus aperte exponit his verbis: Qui edit et bibit indigne, judicium sibi edit et bibit.”
Jam paucissimis declaratum est, que sit summa eorum omnium, que de Christi corpore et sanguine, et de sacramento eorundem percipiendo, scriptura docet.
Caput Que Christianorum Hoc Sacramento Fidem Satis Sunt
Er quemadmodum certissima hec et verissima sunt, que a Christo ipso, omnis veritatis auctore, et ab apostolo ejus Paulo, quemadmodum a Christo accepit, traduntur; sic omnes doctrine, que huie repugnant, false et commentitizz sunt, et ab omnibus Christianis (quia verbo Dei adversantur) repudiandze. Que autem aliquid amplius istis de rebus continent, quod verbo Dei non nitatur, ille. nihil necessarium in se habent; neque vel ingenia hominum ejusmodi rebus non necessariis exerceri, vel conscientiz perturbari debent. Itaque dicta et facta Christi, et Pauli atque evangelistarum scripta, quod ad hane de ccena Domini et sanctissima synaxi sive sacramento corporis et sanguinis Christi doctrinam spectat, fidei Christianorum satisfacere debent.
Hac si bene considerata et pertractata fuerint, satis erunt ad omnes controversias et dissensiones pacificandas, tum eorum qui antehac ista contempserunt et non magno s&stimarunt, tum eorum qui vel ignorantia, vel alia quavis de causa nefarie profanarunt, Atque ad alienos usus traduxerunt.: [ crANMER.] 2
Caput VII. Sacramentum Amoris Concordize Dissensionum Rixarum Occasionem Arripitur
Curistus hoc sacramentum instituit, ut ex inimicis amicos faceret, et ommes discordiarum varietates tolleret, et ommes Christianos ad amoris et caritatis stabilitatem inter se devinciendam duceret. Sed diabolus, Christi ipsius et omnium Christi membrorum adversarius, tam versute presstigiis quibusdam et captionibus lusit, ut ex hoc sacramento, quod ad omnes contentiones sedandas institutum est, maxima dissensiones et dissidia excitentur. Faxit Deus, ut omnibus dissensionibus abjectis, ad hane sacrosanctam communionem omnes vera in Christum fide, et ardenti erga Christi membra amore, accedamus: ut quemadmodum carnaliter ore sacramentalem panem comedimus et vinum bibimus, sic spiritualiter animo verum Christi corpus et sanguinem percipiamus, in coelo jam existentis, et ad dexteram Dei Patris sedentis: denique ut illius opera, regni et glori: ccelestis participes cum illo ad omnem evi @ternitatem efficiamur.
Caput VIII. Auctoris Quodnam Sit his in Libris Propositum
QuaNQUAM in prima hujus operis parte satis de sacramento corporis et sanguinis Domini tractatum sit, tum quod ad institutionem pertinet, tum quod ad evangelistarum et Pauli verba spectat intelligenda; minime tamen alienum fuerit fusius illa ad sacra scripture et sanctorum patrum sententiam exponere, idque ita plane et perspicue, omissis controversiarum ambiguitatibus et inanibus questionibus, ut rudes etiam atque imperiti ista facile addiscant, et fructum inde percipiant.
Hoc enim (Deo juvante) mihi in hoc opere efficiendum proposui, ut grex Christi, in hoc regno dispersus (cujus ego pastor designatus sum), hujus divine et ccelestis cognitionis fructu non careat: quo enim clarius ista cernuntur, eo majorem atque uberiorem suavitatem, fructum, consolationem, zdificationem adferunt his, qui ista pie percipiunt. Ad meliorem autem horum intelligentiam, qusdam diligenter nobis consideranda sunt.
Caput Qu/enam Sit Spiritualis Fames Sitis Anime
Privmum, omnes homines natura sua peccatores esse, et, propter peccata in Dei iram offensionemque incurrere, longe ab illo exules atque ejectos, inferni et sempiterne damnationis convictos esse, neminemque (Christum solum excipio) prorsus innocentem esse, statuendum est. Qua de causa mentes hominum, a Deo inspirate, valde expetunt, ut a peccato et inferno liberentur, et apud clementem Deum misericordiam, favorem, justiliam, et sempiternam salutem adipiscantur.
Atque hasc ardens et vehemens cupiditas vocatur in scripturis fames et sitis animi: quo genere famis cum David laborasset, dicit, Quemadmodum affectat cervus fontes aquarum, ita anima mea te, O Deus, expetit. Sitivit anima mea Deum fontem vivum.” ἘΠ, Anima mea sitivit te, caro mea te exoptabat.”
In hanc famem afflicta et peccatis oppressa mens legis vi impellitur, qua tetrum peccati horrorem et turpitudinem, atrocem divine indignationis terrorem, mortis et sempiterne condemnationis acerbissimum supplicium proponit.
Ubi enim dura et severa legis accusatione nihil nisi @ternam mortem sibi imminere videt, eamque sibi ante oculos semper objectam habet, ibi tum magnitudine dolorum oppressa mens atque exastuans aliquam hujus miseriz et zrumnarum levationem queerit. Atque hic condemnationis sus quasi sensus, et magna eripiendz miserie et remedii inveniendi cupiditas, spiritualis animi fames dicitur. Quicunque autem hae divina fame affecti sunt, felices apud Deum reputantur, et cibo ac potione explebuntur. Sic
enim Christus ait: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quia satiabuntur.” Contra autem, qui impium et damnabilem statum suum non vident, sed seipsos satis pios, satis Deo placentes, satis bono in loco et gradu justitize esse putant, quemadmodum spiritualem nullam habent famem, ita nullo spirituali pastu a Deo satiabuntur. Quemadmodum enim Pater ccelestis esurientes pascit, ita eos qui nullo famis sensu tanguntur, inanes ablegat.
Hac autem fames et sitis minime potest a carnali percipi. Ubi enim cibi ac potionis mentionem audit factam, statim animus in patinis et in culina ac promptuario jactatur, et de palato ac ventre cogitat. Sed scriptura, variis in locis, disertis quibusdam ac peculiaribus verbis et sententiis utitur, ut crassas et concretas mentes a crassis ventribus et a rebus corporeis et sub sensum cadentibus ad coelestem et spiritualem cogitationem traduceret. Apostoli enim et discipuli Christi, cum adhuc carnales essent, quid hujus sitis et famis notione intelligeretur, non adverterunt: qua de causa, cum eum ad edendum invitassent, ut illos a corporali cibo abduceret, alium se dixit cibum habere, quem illi ignorarent. Cur autem ignorabant? Quia mentes illorum crasse adhuc et stupentes erant, neque plenitudinem spiritus adhuc perceperant. taque Servator Christus illos a corporis ad animi pastum cogitans transferre, aliud illis cibi genus memorabat, quam quod illi cogitatione comprehendebant: et quasi accusabat, quod minime intelligerent, esse aliud genus cibi et potionis, preter id quod ore et gula percipiebatur.
Itemque cum Samaritans dicebat, Quicunque ex hac aqua biberit, quam ego dabo, non sitiet unquam;” qui hzc auditione acceperant, satis intelligere poterant, aliud esse bibendi genus, quam quod ore et gula hauriretur. Nullum enim ejusmodi genus potionis est, quod semel acceptum universam hominis sitim delere perpetuo possit. His itaque verbis, Non sitiet unquam,” cogitationes illorum a potione ea, qua ore percipitur, ad aliud potandi genus traducebat, quod tectum illis atque abditum fuit, et ad aliud sitis genus, quod minus adhuc familiare illis erat. Ubi etiam a Servatore nostro dictum est, “Qui venit ad me, non esuriet iterum, et qui credit in me, haud unquam postea sitiet;” evidens testimonium dederat, longe aliud genus cibi et potionis esse, quam quo illos ultra mare pascebat, et aliud esuriendi et sitiendi genus, quam esuries et sitis corporis est.
Ex his omnibus datur intelligi, aliud edendi et bibendi, esuriendi et sitiendi genus propositum populo fuisse, quam quod ad vitam hanc fluxam et caducam alendam et sustentandam pertineret. Quemadmodum igitur, quod corpus alit, cibus et potio dicitur; ita quod mentem pascit, cibi et potionis nominibus in sacris literis appellatur.
Caput Spiritualis Animi Pastus Quinam Sit
SuPERIORI in loco, quz esuries et sitis animi esset, exposuimus: nunc quidnam cibus, potio et pastus animi sit, dicendum videtur. Cibus, potio, et pastus animorum nostrorum Christus est. Sic enim Servator de se ait: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos.” Et alio loco: “Si quis (inquit) sitiat, veniat ad me, et bibat. Qui credit in me, flumina e ventre ejus manabunt aqua vive.” Et, “Ego sum panis vitz,” inquit Christus: “qui accedit ad me, non esuriet: qui credit in me, nunquam sitiet.” ^ Quemadmodum enim cibus et potio famelicum corpus sustentant et fovent, ita corporis Christi mors et sanguinis effusio animam levant et pascunt, cum suo modo esurit et sitit. Quid est quod miserum et exhaustum corpus reficit? Cibus et potio. Quibus igitur nominibus appellabimus carnem et sanguinem Christi, qua reficiunt et sustentant mentem, nisi cibi et potionis? Atque hzc similitudo Christum Servatorem induxit, ut diceret: “Caro mea est revera cibus, et sanguis meus est revera potus.” Nullum enim cibi genus jucundum animo esse potest, nisi mors Christi: neque ullum potionis genus sstuantis animi sitim restinguere queat, nisi sanguis Christi, pro peccatis in cruce profusus.
»Quemadmodum enim carnalis quidam ortus est, et carnalis pastus, et carnale nutrimentum, sic spiritualis ortus et spirituale quoque nutrimentum est atque nutritio, ἘΦ quemadmodum carnali ortu ex patre et matre carnaliter nascimur ad hanc ca- 2—29
ducam vitam, sic quivis pius Christianus spiritualiter ex Deo per Christum nascitur ad zternam vitam. Et quemadmodum quivis carnaliter pascitur et nutritur cibo et potione, sic quivis pius Christianus spiritualiter pascitur et nutritur carne et sanguine Servatoris Christi: sicuti Christus ipse in vi. Joannis docuit, his verbis: Amen amen dico vobis, nisi ederitis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habetis vitam in vobis. Qui edit meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet @ternam vitam: et ego illum in extremo die excitabo. Caro enim mea revera est cibus, et sanguis meus revera est potus. Qui edit meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet et ego in illo, Quemadmodum vivens Pater misit me, et ego vivo propter Patrem; sic qui edit me, vivet propter me.” Hoc ipsum Paulus de se confessus est: Quod nunc vivo in carne, per fidem vivo Fili Dei; et nunc non ego vivo, sed vivit in me Christus.”
Caput Christus Omnem Corporalem Pastum Superat
Quamvis Servator Christus carnem et sanguinem suum cibo et potioni comparet, longe tamen longeque plurimum omni cibo et potioni prestat. Quanquam enim cibus et potus hane presentem vitam nutriunt et conservant, principia tamen vite nostra non sunt. Principium enim vitz nostre parentum est satus; et ubi semel procreati sumus, cibus et potus nutriunt nos, et vitam nostram ad tempus continent. Christus autem non modo procreator noster est, qui nos primum Deo Patri regenerat, sed etiam vitalis pastus, vitale nutrimentum est.
His accedit, quod cibus et potus corpora nostra tantum alunt; Christus autem verum et sempiternum nutrimentum est, tum corporis tum animi. Insuper corporalis pastus vitam ad tempus conservat; Christus autem ita perfectus et spiritualis pastus est, ut corpus et animam ad perpetuitatem conservet. Quemadmodum ille ipse Mar- ἐμὲ dixerat: “Ego sum resurrectio et vita: qui credit in me, etiam si moriatur, vivet: et quicunque vivit et credit in me, non morietur in seternum.”
Caput XII. Sacramenta Confirmandam Fidem Instituta Sunt
VERA harum rerum cognitio vera est Christi cognitio: et hac docere, sincere et recte Christum docere est: et harum rerum fiducia et sensus est vere in Christum credere, et illum in cordibus nostris sentire. Quantoque clarius ista videmus, intelligimus et credimus, tanto clarius Christum videmus et intelligimus, et pleniorem fiduciam et consolationem in illo habemus.
Quanquam autem carnalis ortus et carnalis pastus noster ommibus quotidiana experientia et communi hominum sensu cognoscatur: spiritualis tamen ortus et pastus adeo obscurus abditusque est, ut ad veram perfectamque ejus cognitionem sensumque ejus, nisi fide, verbo Dei sacramentisque nitente, pervenire nequeamus.
Hac de causa Servator Christus non solum ista a nobis in verbo suo auribus accipienda proposuit, sed etiam visibilia sacramenta (unum, spiritualis regenerationis in aqua, alterum, spiritualis pastus in pane et vino) instituit; ut quoad fieri posset, ipsum oculis, ore, naribus, tactu, sensibus denique omnibus percipiamus. Quemadmodum enim verbum Dei, cum pradicatur, Christum in aures infundit; sic hac aqua, panis, et vini elementa, verbo Dei adjuncto, sacramentali modo Christum in oculis, auribus, manibus, atque adeo omnibus sensibus defigunt.
Qua de causa Christus baptismum in aqua instituit: ut quemadmodum propalam aquam corporibus nostris videmus, tangimus, tractamus, et ea abluimur, sie baptizati certo credamus Christum vere nobiscum presentem, per illum nos spiritualiter regeneratos, omnibus peccatis elutos, in corporis Christi stirpem insitos, et illo vestitos tectosque ita esse, ut quemadmodum diabolus nullam in illum potestatem habet, sic quamdiu in hae stirpe insiti et hoc vestitu tecti sumus, nullam in nos auctoritatem aut
dominatum gerat. Ita fit, ut aqua baptismi lavari nihil sit aliud, quam Christum ante oculos ponere, ac illum quasi manibus tangendum, palpandum, et pertractandum, ad nostram in illum fidem confirmandam, adhibere.
Pari modo Christus corporis et sanguinis sui sacramentum in pane et vino, ad nos commonefaciendos atque instruendos, instituit, ut quemadmodum corpora nostra cibo et potione pascuntur, nutriuntur, et conservantur, sic quod ad spiritualem vitam nosiram erga Deum pertinet, corpore et sanguine Christi Servatoris nostri pascimur, nutrimur et conservamur; atque ita conservamur, ut neque diabolus, infernus, nec mors eterna, nec peccatum ipsum, quicquam contra nos valere possint, quamdiu hoc cibo et potione nutriamur. Qua de causa Christus in pane et vino (quae ad quotidianum pastum et preecipuum nutrimentum adhibemus) hoc sacramentum instituit, ut sque ac panem et vinum oculis, ore, ceterisque sensibus percipimus, Christum spiritualem animorum pastum credamus, et non magis dubitemus animos pasci et vivere Christo, quam corpora cibo et potione vivant. Itaque Christus, sciens nos in hoc mundo quasi pueros et infirmos fide versari, signa qusedam et notas instituit, que in sensus nostros incurrerent, et nos ad majorem firmitatem et constantiorem in Christum fidem pertraherent. Ita fit, ut hsec sacramentalis panis et vini perceptio sit quedam Christi ante oculos nostros collocatio, et illius non modo in ceteros sensus defixio, sed etiam perpetua comestura, concoctio et pastus, ad plenam spiritualem firmitatem et perfectionem.
Caput XIII. Quare Hoc Sacramentum in Pane Vino Institutum Est
Quamvis multa ciborum potionumque genera sunt, quibus corpus alitur, hoc tamen sacramentum spiritualis pastus Christus in pane et vino, potius quam in ceteris cibis instituit, quia illa nobis spiritualem omnium fidelium cum Christo et inter se conjunctionem plane exprimunt. Quemadmodum enim ex magna vi granorum tritici molita, subacta, pista, unus panis conficitur; et magnus uvarum numerus in vasculum unum depressus vinum facit; sic universa Christianorum multitudo primo Christo, deinde inter se, una fide, uno baptismo, uno spiritu, uno nexu et vinculo amoris consociantur.
Caput XIV. Mystici Corporis Christi Unitas
QUEMADMODUM panis et vinum, qua percipimus, in carnem et sanguinem nostrum convertuntur, atque ita carni et sanguini admiscentur, ut unum corpus integrum efficiant: ita omnes fideles Christiani spiritualiter in corpus Christi convertuntur, atque adeo tum Christo, tum ipsi inter se ita junguntur, ut unum Christi corpus mysticum efficiant. Quemadmodum Paulus ait: “Unus panis et unum corpus sumus, quotquot unius panis et poculi participes sumus.”
Et quemadmodum unus panis multis ita dividitur, ut singuli ejusdem panis participes sint; et pari modo unum poculum multis ita distribuitur, ut singuli idem quoque poculum participent: ita Servator noster Christus (cujus caro et sanguis mystico pane et vimo in coma Domini reprasentantur) seipsum omnibus ejus membris tradit, ut. spiritualiter illos pascat, nutriat, et perpetuam veramque vitam illis subministret. Et quemadmodum arborum rami aut corporis membra, si vel emortua fuerint. vel avulsa, neque vivunt, neque ex corpore aut stirpe aliquem pastum aut nutrimentum capiunt; ita impii ac nefarii homines, qui e corpore Christi mystico exscinduntur, aut mortua ejusdem corporis membra sunt, neque spiritualiter Christi eorpore et sanguine pascuntur, neque: vitam, robur, aut conservationem aliquam inde consequuntur.
Caput Sacramentum Hoc Omnes Amorem Caritatem Excitat
Cum nihil in hae vita sit gratius Deo, aut acceptius hominibus, quam ut Christiani inter se quiete, cum caritate, pace et consensione animorum vivant, hoc sacramentum nos ad id aptissime et efficacissime movet. Quid enim potius, cum unius sacra mense participes effecti sumus, cogitandum est, quam unius corporis spiritualis (cujus caput Christus est) membra nos esse, ita Christo conjunctos, quemadmodum magnus granorum numerus unum in panem confertur? Duros homines et przfractos necesse est esse, qui istis rebus non commoventur; et bestiis ipsis magis efferatos et crudeles, qui adduci non possunt, ut christianos fratres et pervicinos benevolentia atque officiis prosequantur, cum hoc sacramento admoneantur, Christum Filium Dei non modo amorem suum, verum etiam sanguinem et vitam pro inimicis suis profudisse. Usus enim vite communis nos perpetuo edocet, consuetudinem cibi et potionis una capiendi non modo progignere, sed etiam adaugere amicitias: quanto magis hoc de mensa Domini nobis judicandum censendumque est? Fer» etiam ipse adhibendo cibo et potione cicurantur: cur igitur Christiani, ccelestis hujus cibi et potionis perceptione commonefacti, non mitescerent? Ad hoc ipsum in hac sacra coena excitamur, tum pane et vino, tum sacre scripture verbis, qua tunc citantur. ’
Si quis igitur sit, cujus animum hujus ccns dominice perceptio ad proximos amore complectendos non exsuscitat, et invidiam omnem, odium, nequitiam ex illius animo non ejicit, atque amicitiam, conjunctionem, et consociationem non inserit, is sibi imponit, si Spiritum Christi in se inhabitantem habere se putet. n. Sed predictas omnes adhortationes, commonitiones, consolationes, papiste (quan- ^ tum in ipsis est) transubstantiatione sua tollunt, et Christianis omnibus eripiunt. in Si enim neque panem neque vinum sacra illa communione percipimus, omnia monita et solatia, qua percipiendo pane et vino cepissemus, ’ exciderunt, levisque ista opinio occasionem praebet universe in Christum fidei evertende. Cum enim sacramentum hoc in pane et vino institutum est, ad spiritualem pastum nobis in Christo demonstrandum; si corporalis hie noster panis et vini pastus opinatus tantum sit et imaginarius, neque panis ibi aut vinum revera sit, (quamvis externa ejus species in sensus nostros cadat,) efficitur ex eo, ut neque spiritualis in Christo pastus noster solidus aut verus sit, sed opinatus tantum; imo revera nullus sit. Hac doctrina ita impia atque injuriosa in Christum est, ut a nullo alio, nisi a diabolo aut ejus primario administro antichristo, proficisci possit.
Caput XVI. Spiritualis Pastus Corde Non Dentibus Fit
Hic spiritualis corporis et sanguinis pastus neque ore percipitur, neque ventre conficitur, (quemadmodum ceteri cibi et potiones, qui corporibus accipiuntur,) sed puro animo et sincera fide assumitur. Atque hic verus est corporis et sanguinis Christi pastus, ubi constanti veraque fide credimus, Christum corpus suum pro: nobis objecisse in crucem, et sanguinem effudisse, atque adeo conjunxisse et concorporasse nos sibi, ut ille nostrum caput, nos illius membra, et caro de carne ejus,.et os de ossibus ejus essemus, et ille in nobis maneret et nos in illo. Atque hie universa vis et efficientia sacramenti versatur. Hane fidem Deus intus in cordibus nostris Spiritu sancto suo efficit, et eandem partim auribus nostris verbi ejus auditione, partim ceteris sensibus panis et vini perceptione, in sacra synaxi confirmat.
Quid igitur majorem nobis afferre consolationem. potest, quam ejusmodi cibo et potione uti, quo Christus nos certiores reddit, nos vere et spiritualiter ab illo pasci, et nos in illo, et illum in nobis habitare? Potestne hoc clarius nobis exponi, quam — suis ipsius verbis? Dicit enim, “Qui edit me, is vivet propter me.”
Quicunque igitur vite sterne impius contemptor non est, quomodo non maximo @stimabit hoc sacramentum? quomodo non illud (quasi certissimum eterna salutis
pignus) omni mente ac voluntate complectetur? et cum pios videat religiose ad hoc sacramentum accedere, quomodo ipse non frequenter et multo studio accedet? Nemo certe est, quin si hzc recte intelligat, et diligenter consideret, ardenti studio flagret ad hanc sanctissimam Domini comam frequentandam.
Omnes hoc expetunt, ut aliqua in gratia apud Deum sint: et cum contra intelligunt, se in aliqua offensione apud illum esse, et ab illius benevolentia abesse plurimum, quz res levationem illorum mentibus adferre potest? quibus, queso, perturbationibus vexantur? quantis cruciatibus conscientize torquentur? Omnia a Deo creata ilis adversari, illis minari, illis terrorem injicere videntur, utpote quse divine ultionis in illos et vindictz administri sint: neque consolationem aut requietem ullam, vel domi vel foris, inveniunt: atque adeo Deum et diabolum simili fere odio prosequuntur; Deum quasi severum et crudelem judicem, diabolum quasi dirum et immanem tortorem.
Sed in his gravissimis perturbationibus accedit scriptura et docet, Patrem coelestem nullo modo redire in gratiam nobiscum aut placari velle, nisi unigeniti Filii sacrificio et morte, quo Deus perpetuam amicitiam et pacem nobiscum confirmat, offensas eorum qui in Christum credunt, remittit, eosdem in filios adoptat, et primogenitum suum Christum illis donat, ut illi incorporentur, per ipsum serventur, ac heredes regni coelestis efficiantur. Et in hujus sanctissime coenae perceptione mortis Christi et mysterii redemptionis nostre admonemur; ubi etiam testamenti illius, et nostre eum Christo communionis, et remissionis peccatorum, per illius sacrificium in cruce propositum, mentio fit.
Quocirca in hoc sacramento, si vera fide et recte percipiatur, de peccatorum remissione certiores reddimur, et foedus pacis et testamentum Dei nobiscum confirmatur. Itaque qui vera fide Christi corpus et sanguinem percipit, vitam zternam per Christum habet, quod ubi animis in sacra coena celebranda repetimus, nihil laetius, nihil jucundius, nihil consolationis plenius esse potest.
He omnia esse verissima, ex Christi ipsius verbis apertissime liquet, quz habuit, cum pridie mortis ejus sanctissimam coenam institueret, sicuti tum evangelistarum, tum Pauli ipsius verba declarant: “Hoc facite, quotiescunque biberitis, ad recordationem mei” Quotiescunque ederitis panem hune, et poculum Domini biberitis, mortem Domini nunciate, usque dum veniat.” Atque iterum: “Hoc poculum est novum testamentum meo factum sanguine, qui pro multis profunditur ad remissionem peccatorum.”
Hac doctrina hic a nobis commemorata satis esse potest moderatis et piis viris, et nihil otiosum aut supervacaneum quzrentibus, sed tantum necessaria atque utilia sequentibus; atque adeo illis hic finis esse potest. Contentiosis autem papistis et idololatris nihil satis esse potest, quamvis expletum id perfectumque sit, et ad salutis nostrae summam complectendam satis instructum. ^ Atqui ut minus gloriari vel de subtili acumine, vel de doctrina, reipsa detestabili, sed illorum opinione gloriosa, queant, quasi nemo illorum sententiam refutare posset; precabor a lectoribus, ut aliquod tempus patiantur me leviter consumere in illorum levissima vanitate confutanda. Quamquam haud arbitror me temere hoc tempus consumpturum, cum ex eo manifeste cernetur, quid lux sit, quid tenebre, quid verum, quid fucatum, quid certissimum verbum Dei, et que vana hominum somnia.
Caput XVII. Quatuor Pr/ecipui Papistarum Errores
See hse manifeste apparere lectori non possunt, nisi precipua capita proponantur, in quibus papiste a veritate verbi Dei dissentiunt: hzc autem quatuor sunt.
Primum aiunt in ccena Domini post verba consecrationis (sic enim appellant) nullam aliam substantiam remanere prseter substantiam carnis et sanguinis Christi, atque adeo neque panem neque vinum percipiendum a nobis esse reliquum. Et quamquam panis et vini color, sapor, odor, magnitudo, forma, reliquaque omnia acci-
dentia, sive qualitates sive quantitates, adsint, panem tamen et vinum ibi esse negant, sed in substantiam corporis et sanguinis Christi converti affirmant; et hane conversionem transubstantiationem nominant, hoc est, unius substantie in aliam conversio-
65. nem: quamvis autem accidentia panis et vini remaneant, ea tamen in nulla re subjecta hzrere dieunt, sed in aére pendula esse, nullo sustentata fulero. In corpore enim et sanguine Christi hzc accidentia inesse posse negant. Imo vero neque in aére. Neque enim caro et sanguis Christi, neque aér eadem magnitudine, sapore, colore, forma, qua panis et vinum sunt. Neque in pane et vino aiunt hzc accidentia inesse posse; ommis enim illorum substantia prorsus abiit. Ita fit ut candor maneat, sed nihil sit album: colores maneant, sed nihil sit coloratum: rotunditas maneat, sed nihil sit rotundum: magnitudo maneat, sed nihil sit magnum: suavitas adsit, sed nihil suave sit: mollities sine aliquo molli: fractio sine re fracta: divisio, et nihil dividatur: reliquzeque qualitates et quantitates absque ullo omnino subjecto per se subsistent. Atque hac doctrina necessarium apud illos fidei nostre caput est, que tamen doctrina Christi non est, sed subtile quoddam antichristi inventum, primum ab Innocentio tertio decretum, deinde fusius a scholasticis explicatum, quorum omne studium atque opera ponebatur in Romanorum episcoporum decretis confirmandis et stabiliendis. Et diabolus per ministrum suum antichristum ita omnium fere Christianorum oculos his ultimis temporibus perstrinxit, ut fidem suam mon ex clarissima divini verbi luce, sed ab antichristo Romano peterent, et omnibus illius decretis, quanquam rationi et sensibus et verbo divino adversarentur, omnem fidem et obedientiam quoque adhiberent. Antichristus enim esse non potuisset, nisi Christo ita ex adverso seipsum objecisset, ut ejus doctrina cum Christo ex diametro repugnaret. Docet enim nos Christus panem et vinum in ccena, quasi sui sacramenta, percipere, hisque admoneri et certiores reddi, ut quemadmodum corporaliter pane et vino pascimur, sie Spiritu nos carne et sanguine Servatoris Christi ali. Qua ratione etiam in baptismo aquam admotam habemus, qua declaret nobis, ut quemadmodum aque elementum corpus abluit, sic intus per Spiritum sanctum mentes nostras mundari.
Alterum, in quo papiste se a veritate verbi disjunxerunt, hoc est, nempe verum — et naturale corpus Christi, (quod pro nobis acerbissimam mortem in cruce perpessum est, quod ad dexteram Dei Patris in cclo considet,) realiter, substantialiter, corporaliter et naturaliter in accidentibus sacramentalis panis et vini, quas illi species panis et vini nominant, inesse. Atque in varias sententias homines acuti distrahuntur. Quidam enim illorum contendunt, verum et naturale corpus Christi ibi adesse, sed non naturaliter aut sensibihter. Alii contra naturaliter et sensibiliter adesse dicunt, idque eadem magnitudine et forma, qua ex Maria virgine nascebatur, et qua jam in ccelo est, et nostris illum dentibus teri et comminui. Hoc partim scholasticorum Scriptis, partim Berengarii confessione, ad quam illum Nicolaus secundus adegit, facile apparet. Cogebatur enim Berengarius profiteri, se in ea sententia de sacramento cor- ^ poris et sanguinis Domini permansurum, in qua Nicolaus tunc reliquique ejusdem farinze homines fuerant, non modo sacramenta panis et vini, sed veram quoque carnem et sanguinem Domini nostri Jesu Christi, sensualiter a sacerdote in altari tractari, frangi, et fidelium dentibus atteri. Sed vera et catholica fides (qus constantissime divini verbi veritati nititur) docet nos, Servatorem Christum (quod ad humanam naturam et corporis presentiam attinet) in coelum conscendisse, ad dexteram Dei Patris sedere, atque ibi ad mundi usque finem permansurum esse; tunc autem reversurum, et vivos ac mortuos judicaturum, quemadmodum multis scripturis ipse de se testatus est. Relinquo mundum (inquit) atque ad Patrem abeo.” Atque alibi: Pauperes semper apud vos habebitis, me vero non semper.” Et iterum: “Multi venient et dicent, ” Ecce hic est Christus, aut illic; sed non credatis” Petrus im Actis Apostolorum ait, oportere ccelum eousque capere Christum, dum omnium rerum redintegratio futura sit.” ^ Paulus ad Colossenses: Superna querite, ubi Christus ad dexteram Patris sedet.” Et de sacramento ipso mentionem faciens: Quotiescunque ederitis (inquit) panem hunc, et po-. culum Domini biberitis, mortem Domini annuntiate dum veniat;” significans illum non esse corpore presentem. Quis enim hie esset loquendi modus, aut qui sermo hominum, de eo qui corpore presens est, dicere, “dum veniat,” cum hoc ipsum dum veniat” significet illum nondum venisse? Hac fides catholica est, quam ab ineunte state
in fidei symbolo discimus, quam Christus docuit, apostoli sequuti sunt, martyres sanguine suo confirmarunt.
Et quamquam Christus cum humana natura substantialiter, realiter, corporaliter, naturaliter, sensibiliter, (sic enim cum crassis crasse loquendum est,) cum Patre suo in ccelis est, sacramentaliter tamen et spiritu adesse dicitur, in aqua quidem, pane et vino, quasi in signis et sacramentis, sed revera in fidelibus Christianis, qui vel vero baptismo lavantur, vel idonee sanctam communionem percipiunt, vel sincere fiduciam suam in illum collocarunt.
Jam accepistis duo insignia capita, in quibus papiste a veritate verbi et catholica fide desciverunt.
Tertium vero ejusmodi est, quod affirment impios verum Christi corpus et sanguinem in hoc sacramento percipere, et iisdem rebus vesci, quibus integri et pii solent. Huie autem verbi divini veritas adversatur. Omnes enim qui pia membra Christi sunt, quemadmodum corporibus edunt panem et bibunt vinum, ita mentibus: percipiunt veram carnem et sanguinem Christi: impia autem membra diaboli edunt panem et bibunt vinum sacramento tenus, sed spiritu neque carnem Christi neque sanguinem ejus percipiunt.